Τετάρτη, 18 Δεκεμβρίου 2019

ΜΕ ΠΟΙΟΝ ΤΡΟΠΟ ΝΑ ΑΥΞΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΞΥΠΝΑΔΑ ΤΩΝ ΓΥΦΤΟΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ; Τα Αρχαία Ελληνικά αυξάνουν τις συνάψεις του εγκεφάλου, δηλαδή την ευφυΐα; ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ.


                     Eric Havelock
Σε επιστολή του στην εφημερίδα «Καθημερινή» των Αθηνών (στην έκδοση της 17ης Οκτωβρίου 2010) και υπό τον τίτλο «Τα Αρχαία Ελληνικά και ο εγκέφαλος», ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών και μέλος του Συμβουλίου Έρευνας και Τεχνολογίας κ. Σταύρος Παπαμαρινόπουλος αναφέρεται στη θεωρία του καθηγητή Eric Havelock, σύμφωνα με την οποία το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο προκάλεσε πακτωλό αφηρημένων εννοιών στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, λόγω ενεργοποίησης του εγκεφάλου των χρηστών του.

Πλήθος κορυφαίων επιστημόνων φιλολόγων, γλωσσολόγων και άλλων ειδικοτήτων κατέληξαν σε επιστημονικά αποτελέσματα, τα οποία είναι δημοσιευμένα σε έκδοση που επιμελήθηκαν ο καθηγητής Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Τορόντο Charles Lumsden και ο Διευθυντής του Κέντρου Θεωρίας της Επικοινωνίας Derrick de Kerckhove.
Τα αποτελέσματα που υποστηρίζουν τη θεωρία του Havelock είναι τα εξής:
• Η περιοχή Broka, που βρίσκεται στην αριστερή πλευρά του εγκεφάλου, ενεργοποιήθηκε λίγο περισσότερο λόγω του ελληνικού αλφαβήτου, διότι χρησιμοποιήθηκαν επιτυχώς φωνήεντα σε γραφή για πρώτη φορά.
• Ο ανθρώπινος εγκέφαλος επαναπρογραμματίστηκε ριζικώς
Η πιο πάνω αναφερθείσα συγκλονιστική μεταβολή στη λειτουργία του εγκεφάλου προκάλεσε μια ουσιώδη αλλαγή στην ψυχολογία των χρηστών του αλφαβήτου, από την οποία προέκυψε η ανάγκη επικοινωνίας των πολιτών διά της λειτουργίας του θεάτρου.
Στη συνέχεια ο κ. Παπαμαρινόπουλος αναφέρεται σε πειράματα που απέδειξαν ότι με τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών επιταχύνονται οι μετρήσιμοι δείκτες της Λεκτικής Νοημοσύνης και της Αφαιρετικής Σκέψης.
Τονίζει επίσης την περίπτωση, κατά την οποία η Αυστραλή πανεπιστημιακή ερευνήτρια Kate Chanock περιγράφει σε βιβλίο της, που εκδόθηκε το 2006, πώς κατόρθωσε να μετατρέψει έναν αγγλομαθή δυσλεξικό σε μη δυσλεξικό με τα Αρχαία Ελληνικά!
Τέλος, ο κ. Παπαμαρινόπουλος τονίζει ότι από φέτος τα μεν παιδιά του Δημοτικού στην περιοχή της Οξφόρδης στην Αγγλία, με επιστημονική πρόταση, επιπροσθέτως των μαθημάτων τους θα μαθαίνουν Αρχαία Ελληνικά, τα δε αντίστοιχης ηλικίας Ελληνόπουλα, με πολιτική απόφαση δεν θα διδάσκονται την αρχαία ελληνική γλώσσα, αλλά … Αγγλικά.


Σταύρος Παπαμαρινόπουλος, τ. Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πατρών


Ο Σταύρος Παπαμαρινόπουλος έχει τελειώσει το τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και το τμήμα Γεωφυσικής του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου στην Βρετανία σε επίπεδο Ph.D. Ως μέλος ΔΕΠ του Πανεπιστημίου Πατρών δίδαξε Γεωλόγους και Φυσικούς, στο Πολυτεχνείο Αθηνών μηχανικούς, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αρχαιολόγους. Ως Καθηγητής πήρε το πρώτο βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για την ανακάλυψη της διώρυγας του Ξέρξη στην Ανατολική Χαλκιδική την οποία μνημονεύει ο Ηρόδοτος ενώ εντόπισε και τον υπόγειο ποταμό Ηριδανό στην Πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα.
Έχει κάνει 250 γεωφυσικές έρευνες στην Ελλάδα, στην Αγγλία, στην Γαλλία, στην Ισπανία, στην Ρωσία, στην Κεντρική Ασία στο κεντρικό υψίπεδο των ορέων Αλτάι, στην Βορειοανατολική και στην Βορειοδυτική Αφρική επιχειρώντας να εντοπίσει θαμμένες αρχαίες πόλεις. Είναι μέλος της Ευρωπαϊκής και της Αμερικανικής Γεωφυσικής Ένωσης, της Εταιρείας Προστασίας της Ελληνικής Γλωσσικής Κληρονομιάς, της Αρχαιολογικής Εταιρείας Αθηνών, της Ελληνικής Αρχαιομετρικής Εταιρείας και πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας. Έχει δημοσιεύσει δεκάδες επιστημονικές μελέτες από τις οποίες έχει εκατοντάδες ετεροαναφορές. Ασχολείται με 
1. Την διεπιστημονική διερεύνηση των ομηρικών επών.
2. Την πολλαπλή διερεύνηση των Ιερών Τόπων με την βοήθεια της Φυσικής, της Γεωφυσικής, της Κλινικής Ψυχολογίας και της Βιοιατρικής,
3. Την μελέτη της Φυσικής της Πληροφορίας,
4. Τον γεωφυσικό εντοπισμό θαμμένων αρχαίων πόλεων.   
5. Την διεπιστημονική διερεύνηση της προέλευσης του ελληνικού αλφαβήτου. 
Το ευρύτερο ενδιαφέρον του εστιάζεται στην μελέτη της εξέλιξης του ανθρώπου στον Ιονικό και Αιγιακό χώρο τα τελευταία 50000 χρόνια. Οι συνεχώς εξελισσόμενοι τότε άνθρωποι μαζί με όσους εισήλθαν στον χώρο αυτό στον οποίο υπήρχαν ελιές το 50000, δημιούργησαν τελικώς τον Ελληνικό Πολιτισμό οποίος μπορεί να αποτελέσει ακόμη και τώρα, εφ’ όσον γίνει γνωστός, οδικό χάρτη τόσο για την ίδια την χώρα όσο και σε όλον τον πλανήτη. Είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Κέντρου Επιστήμης και Ελληνικών Αξιών.





Επαναπρογραμματίζουν τα αρχαία ελληνικά τον εγκέφαλο;


Τελευταία επανακυκλοφορεί μια διήγηση που θέλει τα αρχαία ελληνικά να είναι ευεργετικά για τον εγκέφαλο και, συγκεκριμένα, να «επαναπρογραμματίζουν» τον εγκέφαλο. Η αρχή έγινε με την επιστολή του δρος Σταύρου Παπαμαρινόπουλου, καθηγητή γεωφυσικής του Πανεπιστημίου Πατρών—γνωστού και από δημοσιεύματα για τη χαμένη Ατλαντίδα και τη γενετική συνέχεια των Ελλήνων—στην ελλαδική εφημερίδα Η Καθημερινή (16.10.2010). Υπό το κύρος που εμπνέει η ιδιότητα του αποστολέα της επιστολής και των ονομάτων ξένων επιστημόνων και πανεπιστημίων που με στόμφο παραθέτει στο κείμενο, τα γραφόμενά του αποκτούν αληθοφάνεια. Όμως, η επιστημονική εγκυρότητα πάει περίπατο...


Η επιστολή αναδημοσιεύτηκε σε ιστοσελίδες ενημερωτικού και ιδεολογικοπολιτικού περιεχομένου ρίχνοντας το δόλωμα στο ευρύ κοινό. Αφού κόπασε για λίγο, από την άνοιξη του 2016 έχει παρατηρηθεί ένα δεύτερο κύμα μαζικής αναδημοσίευσης, κυρίως σε ιστοσελίδες με θέματα εθνικ(ιστικ)ά, μεταφυσικά και ανεξήγητα. Διόλου συγκυριακή η χρονική στιγμή βέβαια, δεδομένου του δημόσιου διαλόγου στην Ελλάδα για τις μεταρρυθμίσεις στις διδακτικές ώρες και στον τρόπο διδασκαλίας των αρχαίων και των νέων ελληνικών στο γυμνάσιο.
Τι λέει η διήγηση;


Σύμφωνα με τον Παπαμαρινόπουλο—παραθέτω παρακάτω αποσπάσματα της επιστολής σε εισαγωγικά—ο καθηγητής φιλολογίας δρ Eric Havelock έχει διατυπώσει μια θεωρία που στηρίζεται στον Πλάτωνα, προτείνει ότι «το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο προκάλεσε πακτωλό αφηρημένων εννοιών στον αρχαίο ελληνικό κόσμο λόγω ενεργοποίησης του εγκεφάλου των χρηστών του» και υποστηρίζεται από τρία «επιστημονικά αποτελέσματα»: πρώτο, «η περιοχή Broka, που βρίσκεται στην αριστερή πλευρά του εγκεφάλου, ενεργοποιήθηκε λίγο περισσότερο λόγω του ελληνικού αλφαβήτου, διότι χρησιμοποιήθηκαν επιτυχώς φωνήεντα σε γραφή για πρώτη φορά»· δεύτερο, «ο ανθρώπινος εγκέφαλος επαναπρογραμματίστηκε ριζικώς»· και τρίτο, «η πιο πάνω αναφερθείσα συγκλονιστική μεταβολή στη λειτουργία του εγκεφάλου προκάλεσε μια ουσιώδη αλλαγή στην ψυχολογία των χρηστών του αλφαβήτου από την οποία προέκυψε η ανάγκη επικοινωνίας των πολιτών διά της λειτουργίας του θεάτρου».


Για τα «επιστημονικά αποτελέσματα» παραπέμπει εμμέσως στον «συνεδριακό τόμο Alphabet and the Brain του 1988». Ακολουθεί μια αναφορά στην «έρευνα» του Ιωάννη Τσέγκου που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο Η εκδίκηση των τόνων, σύμφωνα με την οποία η διδασκαλία αρχαίων ελληνικών επιταχύνει τη λεκτική νοημοσύνη και την αφαιρετική σκέψη, και μια αναφορά στη μελέτη ενός μεμονωμένου δυσλεκτικού (case study), στην οποία περιγράφεται πώς «η Αυστραλή πανεπιστημιακή ερευνήτρια Kate Chanock [...] κατέστησε έναν αγγλομαθή δυσλεξικό σε μη δυσλεξικό με τα Αρχαία Ελληνικά!»
Η αλήθεια και ο μύθος


Η διήγηση του Παπαμαρινόπουλου είναι ένα συνονθύλευμα δημοσιευμένων επιστημονικών (;) ευρημάτων με ετερόκλητα θεωρητικά υπόβαθρα που προσπαθεί απεγνωσμένα να μας πείσει ότι τα αρχαία ελληνικά—άλλοτε η γλώσσα, άλλοτε το αλφάβητο—έχουν εκ φύσεως την ανεξήγητη δύναμη να μεταβάλλουν τη φυσιολογία του ανθρώπινου εγκεφάλου και τις ικανότητες των δυσλεκτικών ομιλητών. Αφού καταλαγιάσει μέσα μας η εθνική έκσταση, ότι ως λαός είμαστε τόσο προνομιούχοι, ας εξετάσουμε την εγκυρότητα των κυριότερων στοιχείων της διήγησης.
Το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο και η «ενεργοποίηση» του εγκεφάλου


Ο κλασικός φιλόλογος Eric Havelock διατύπωσε τη θέση ότι το πέρασμα από τον προφορικό στον εγγράμματο πολιτισμό υπήρξε μια επανάσταση για τη νόηση και τον πολιτισμό των αρχαίων Ελλήνων. Η γραφή απελευθέρωσε τους ομιλητές από την ανάγκη απομνημόνευσης όγκου πληροφοριών (π.χ. μέσω της προφορικής ποίησης) και τους επέτρεψε να διοχετεύσουν τους νοητικούς τους πόρους στην ανάπτυξη της ρητορικής, της φιλοσοφίας, της θεατρικής ποίησης. Αναρωτιέμαι, βέβαια, αν αυτό δεν ισχύει για κάθε λαό που βιώνει την ίδια μετάβαση.


Ο Havelock τόνισε την επίδραση συγκεκριμένα του ελληνικού αλφαβήτου (και όχι οποιουδήποτε άλλου συστήματος γραφής) στη νοητική–πολιτισμική αυτή αλλαγή λόγω της πολύ απλής δομής του—και επικρίθηκε έντονα για τη θέση του. Ωστόσο, ο ίδιος δεν συμπεριέλαβε ποτέ στις καθαρά πολιτισμικές θεωρίες του ισχυρισμούς από τον χώρο των νευροεπιστημών, όπως δήθεν ότι με το που οι αρχαίοι Έλληνες εισήγαγαν το ελληνικό αλφάβητο, ο εγκέφαλός τους ενεργοποιήθηκε. Η ενεργοποίηση (activation) των εγκεφαλικών κυττάρων (νευρώνων) είναι εκ των ων ουκ άνευ για την κανονική λειτουργία ενός ζωντανού εγκεφάλου, από τις ενστικτώδεις αντιδράσεις, τις αισθήσεις και την κίνηση μέχρι τις νοητικές διεργασίες, ακόμα και κατά τη διάρκεια του ύπνου.


Αφού λοιπόν η ελληνική αλφαβητική γραφή πρωτομαρτυρείται τον 8ο αι. π.Χ., θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι ο εγκέφαλος των ομιλητών της ελληνικής γλώσσας μέχρι τότε ήταν απενεργοποιημένος!!! Και βέβαια, σύμφωνα πάντα με την παραπάνω διήγηση, μετά τον 8ο αι. π.Χ. ο εγκέφαλος ενεργοποιήθηκε επιλεκτικά μόνο στους προνομιούχους εγγράμματους ομιλητές!!!
Ο εγκέφαλος «επαναπρογραμματίζεται»...


Την τάχα φυλογενετική εξέλιξη που προκάλεσε η εισαγωγή του ελληνικού αλφαβήτου η διήγηση τη βασίζει σε διαστρεβλωμένα ευρήματα από τον τόμο The Alphabet and the Brain—δεν πρόκειται για συνεδριακό τόμο, αλλά για ανθολογία κριτικών μελετών από διάφορους επιστήμονες για την εξέλιξη των συστημάτων γραφής και τις εγκεφαλικές διεργασίες που σχετίζονται με την ανάγνωση και τη γραφή.


Πουθενά στον τόμο δεν αναφέρεται πειραματικό εύρημα περί υψηλότερης ενεργοποίησης της περιοχής Broca—και όχι Broka, αλλά ας συγχωρήσουμε το ορθογραφικό λαθάκι—λόγω του ελληνικού αλφαβήτου. Αντίθετα, πρόκειται για παρερμηνεία του ευρήματος ότι διαφορετικοί τύποι ορθογραφίας προκαλούν διαφορετικές διαδικασίες στον εγκέφαλο. Στο εικοστό κεφάλαιο του τόμου περιγράφεται η σύγκριση της εγκεφαλικής δραστηριότητας κατά την ανάγνωση σημιτικών αλφαβήτων (π.χ. φοινικικού, αραβικού, εβραϊκού), τα οποία είναι αριστερόστροφα και αναπαριστούν μόνο σύμφωνα, και ινδοευρωπαϊκών αλφαβήτων (π.χ. λατινικού, ελληνικού, κυριλλικού), τα οποία είναι δεξιόστροφα και αναπαριστούν σύμφωνα και φωνήεντα.


Λόγω της φοράς και του τύπου των φθόγγων που αναπαρίστανται, η αποκωδικοποίηση των δύο τύπων αλφαβήτων απαιτεί διαφορετικές νοητικές διεργασίες, τις οποίες υποστηρίζουν διαφορετικά ήδη υπάρχοντα νευρωνικά δίκτυα που συμμετέχουν επίσης στην πρόσληψη του χώρου και του χρόνου· έτσι, προκαλεί αντίδραση του δεξιού ημισφαιρίου για τα σημιτικά και του αριστερού ημισφαιρίου για τα ινδοευρωπαϊκά αλφάβητα.


Επομένως, δεν ισχύει ο ισχυρισμός ότι συγκεκριμένα η περιοχή Broca (στο αριστερό ημισφαίριο) ενεργοποιείται αποκλειστικά από το ελληνικό αλφάβητο. Όσο για τον ακαθόριστο όρο «επαναπρογραμματισμός» του εγκεφάλου, ο τόμος δεν παρέχει κανένα εμπειρικό δεδομένο που να στηρίζει την άποψη ότι συγκεκριμένα το ελληνικό αλφάβητο προκάλεσε μεταβολή των λειτουργιών του εγκεφάλου—αν αυτό υπονοεί ο όρος.


Πάντως, η σημασία του αριστερού ημισφαιρίου για την κατάκτηση της προφορικής γλώσσας δεν εξαρτάται από τη γραφή, ούτε από κάποιο συγκεκριμένο αλφάβητο, στα οποία το παιδί εκτίθεται σε προχωρημένη ηλικία. Τη βιολογική προδιάθεση του ανθρώπινου εγκεφάλου να επεξεργάζεται τη γλώσσα κατ’ αρχήν στο αριστερό ημισφαίριο δείχνουν οι ανατομικές ασυμμετρίες μεταξύ των δύο ημισφαιρίων ήδη από την 28η–29η εβδομάδα κύησης.
Ακόμη μερικά διάσπαρτα ευρήματα


Η διήγηση διανθίστηκε με αναφορές σε δύο αμφιλεγόμενες εργασίες που «αποδεικνύουν» αφενός την επίδραση ειδικά της αρχαίας ελληνικής στη νόηση και αφετέρου τη θεραπευτική της δύναμη κατά της δυσλεξίας. Για τη μεθοδολογική ανεπάρκεια και τα αμφίβολα συμπεράσματα της «έρευνας» του Τσέγκου μίλησα σε προηγούμενο άρθρο και δεν θα επανέλθω.


Η μελέτη της Chanock δημοσιεύτηκε το 2006 στο επιστημονικό περιοδικό Literacy, το οποίο έχει αρκετά χαμηλό συντελεστή απήχησης στην επιστημονική κοινότητα. Μέσα σε δέκα χρόνια, οι παραπομπές στην εν λόγω μελέτη από μετέπειτα μελέτες ανέρχονται μόνο σε τρεις: δύο γενικές παραπομπές για τη δυσλεξία και μία αρνητική αναφορά στα συμπεράσματά της. Η ιστορία του αγγλόφωνου δυσλεκτικού Keith, ο οποίος αποφάσισε να μάθει αρχαία ελληνικά και ακολούθως παρατήρησε βελτίωση στην ικανότητά του να διαβάζει και να γράφει στα αγγλικά, δεν μπορεί να αναχθεί σε γενικευτικό συμπέρασμα περί «θεραπείας» της δυσλεξίας μέσω των αρχαίων ελληνικών.


Η μελέτη της Chanock δεν αποτελεί ελεγχόμενο πείραμα, όπου ομάδες δυσλεκτικών θα εξασκούνταν σε διαφορετική γλώσσα η καθεμιά και οι ερευνητές θα μελετούσαν αν κάποια από αυτές τις γλώσσες έδινε πλεονέκτημα. Στη θέση των αρχαίων ελληνικών θα μπορούσαν να ήταν τα λατινικά, τα αρχαία αγγλικά ή οποιαδήποτε άλλη γλώσσα με αλφαβητική γραφή. Η ίδια η Chanock παρατηρεί μάλιστα ότι αυτό που οδήγησε τον Keith να «δει» τη γραπτή μορφή των αγγλικών διαφορετικά ήταν το ενδιαφέρον και η προσπάθειά του να μάθει ένα διαφορετικό αλφάβητο.
Αποτίμηση


Πολλά ψέματα, σχεδόν καμιά αλήθεια. Δικαιολογημένα η διήγηση του δρος Παπαμαρινόπουλου βρίσκει μια θέση στη σύγχρονη γλωσσική μυθολογία που κατακλύζει το διαδίκτυο. Και μια προσωπική παρατήρηση. Τέτοια κείμενα δεν προσβάλλουν μόνο τους συγγραφείς που εν γνώσει τους παραπλανούν το κοινό αλλοιώνοντας δημοσιευμένα επιστημονικά ευρήματα και ρίχνοντάς τα στην προκρούστεια κλίνη, για να τα ταιριάξουν με τις προσωπικές τους ιδεοληψίες. Προσβάλλουν χυδαία και τους αναγνώστες, στη δήθεν αφέλεια των οποίων ποντάρουν οι συγγραφείς—ποιος αναγνώστης θα ψάξει την εγκυρότητα των πηγών, σκέφτονται. Προπαγανδίζουν, έτσι, τον φετιχισμό του αρχαιοελληνικού παρελθόντος πασπαλισμένο με ψευδοεπιστημονική χρυσόσκονη και πλασάρουν μαγικά φίλτρα που βελτιώνουν τη νόηση και θεραπεύουν τυχόν γλωσσικές ή μαθησιακές διαταραχές.
Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
vassileiou@cbs.mpg.de
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας, Λειψία, Γερμανία


*Ακολουθήστε μας στο @glossoskopio (Twitter) και στο Γλωσσοσκόπιο («Η  
Σημερινή») (Facebook)



ΖΗΝΩΝ  ΠΑΠΑΖΑΧΟΣ


Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου

Σχόλια που δεν συνάδουν με το περιεχόμενο της ανάρτησης, όπως και σχόλια υβριστικά προς τους αρθρογράφους, προσβλητικά σχόλια προς άλλους αναγνώστες σχολιαστές και λεκτικές επιθέσεις προς το ιστολόγιο θα διαγράφονται.

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...